Geneza ustawy o sztucznej inteligencji – od zasad etycznych do ram prawnych
Podstawy ustawy o sztucznej inteligencji zostały opracowane przez Grupę Ekspertów Wysokiego Szczebla ds. Sztucznej Inteligencji (HLEG), powołaną przez Komisję Europejską w 2018 roku. Grupa ta opracowała Wytyczne etyczne dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencji, określające siedem kluczowych wymogów: ludzką sprawczość i nadzór, solidność techniczną i bezpieczeństwo, prywatność i zarządzanie danymi, przejrzystość, różnorodność, niedyskryminację i sprawiedliwość, dobrobyt społeczny i środowiskowy oraz odpowiedzialność. Wytyczne te stały się etyczną i koncepcyjną podstawą ustawy o sztucznej inteligencji [Komisja Europejska, 2019].
Ekspert Raja Chatila podkreśla tę ciągłość: Cały proces tworzenia ustawy o sztucznej inteligencji opiera się na pracach grupy HLEG. Te wytyczne etyczne oraz lista kryteriów oceny godnej zaufania sztucznej inteligencji są zasadniczo zawarte w motywach ustawy o sztucznej inteligencji.
Równocześnie organizacje międzynarodowe, takie jak OECD, opracowywały uzupełniające ramy. W 2019 r. OECD opublikowała swoje Zasady dotyczące sztucznej inteligencji, które były pierwszym międzyrządowym standardem w zakresie sztucznej inteligencji i od tego czasu zostały przyjęte przez grupę G20. Pam Dixon, jedna z głównych autorek, wspomina: W 2017 r. należeliśmy do bardzo wąskiej grupy, która rozpoczęła opracowywanie zasad i definicji OECD dotyczących sztucznej inteligencji, na których oparto niektóre aspekty definicyjne unijnej ustawy o sztucznej inteligencji.
Ta zbieżność wysiłków pomogła umocnić ambicję UE, by stać się światowym liderem w zakresie etycznego zarządzania sztuczną inteligencją, opartego na podejściu opartym na wartościach, a nie na modelu laissez-faire, zakładającym innowacje za wszelką cenę. Inicjatywę tę dodatkowo wzmocniła japońska wizja Society 5.0 oraz podobne ramy opracowane przez Organizację Narodów Zjednoczonych, w tym Zalecenie UNESCO w sprawie etyki sztucznej inteligencji, przyjęte w 2021 r. przez 193 państwa członkowskie [UNESCO, 2021].
Wielonarodowy i wielopoziomowy wymiar kształtowania polityki
Podczas gdy UE opracowywała ustawę o sztucznej inteligencji, angażowała się również w działania dyplomatyczne na arenie międzynarodowej w celu harmonizacji standardów i wymiany najlepszych praktyk. Gry Hasselbalch, starszy ekspert w ramach unijnego projektu InTouchAI.eu, uczestniczyła w pracach grupy roboczej, która w latach 2022–2024 opracowała transatlantycki wspólny plan działania w zakresie sztucznej inteligencji oraz taksonomię i terminologię dotyczącą sztucznej inteligencji dla Rady ds. Technologii i Handlu UE–USA, podkreślając, że wówczas zaskakująco łatwo było uzgodnić wspólne wartości, takie jak demokracja i prawa człowieka. Wysiłki te przyczyniły się do powstania transatlantyckich planów działania oraz taksonomii dotyczących zarządzania ryzykiem związanym ze sztuczną inteligencją.
Yuko Harayama, doradczyni ds. polityki w Japonii, pogłębia tę perspektywę: Wprowadziliśmy koncepcję Społeczeństwa 5.0, która polega na kierowaniu innowacjami technologicznymi poprzez priorytetowe traktowanie korzyści społecznych. Prowadziliśmy regularne rozmowy z przedstawicielami UE na temat wspólnej potrzeby stworzenia ram politycznych opartych na wartościach i mających globalny oddźwięk.
Takie wielostronne dialogi odegrały kluczową rolę w uczynieniu ustawy o sztucznej inteligencji nie tylko europejskim rozporządzeniem, ale także wzorem dla przyszłych globalnych ram prawnych. Naukowcy z Stanford HAI, OECD.AIoraz Światowego Forum Ekonomicznego podkreślili, że regionalne podejścia, takie jak ustawa o sztucznej inteligencji, mają efekt rozprzestrzeniający się, wpływając na dyskusje regulacyjne w Ameryce Północnej, regionie Azji i Pacyfiku oraz w Afryce [Stanford HAI, 2023; WEF, 2022].
Od intencji politycznych do rzeczywistości legislacyjnej
Droga od wytycznych etycznych do egzekwowalnego prawodawstwa była długa i złożona. Jak wyjaśnia Elinor Wahal, urzędniczka w Biurze ds. Sztucznej Inteligencji Komisji Europejskiej, proces ten rozpoczął się wraz z przyjęciem w 2018 r. europejskiej strategii dotyczącej sztucznej inteligencji, a kontynuowano go w 2020 r. poprzez opublikowanie Białej księgi w sprawie sztucznej inteligencji. Konsultacje społeczne i zaangażowanie ekspertów odegrały kluczową rolę w kształtowaniu projektu wniosku.
Negocjacje między współustawodawcami trwały ponad trzy lata i obejmowały ponad 3 000 proponowanych poprawek – zauważa Wahal. Był to proces wymagający dużego zaangażowania zarówno pod względem politycznym, jak i technicznym, a jego pilność wzrosła po wprowadzeniu ChatGPT, co zmieniło priorytety parlamentarne.
Przez cały czas w proces ten zaangażowane były zainteresowane strony ze środowisk akademickich, przemysłowych i społeczeństwa obywatelskiego. Merve Hickok z Centrum ds. Sztucznej Inteligencji i Polityki Cyfrowej (CAIDP) zastanawia się nad rolą społeczeństwa obywatelskiego: CAIDP współpracowało bezpośrednio ze sprawozdawcami, komisjami i innymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, przekazując głosy obrońców praw podstawowych i społeczności znajdujących się w trudnej sytuacji.
Sebastian Hallensleben, zaangażowany w techniczne opracowanie zharmonizowanych norm, podkreśla pragmatyczne podejście: Ustawa o sztucznej inteligencji reguluje zastosowanie, a nie samą technologię. To kluczowe – chodzi o wykorzystanie, kontekst i skutki, a nie o abstrakcyjne możliwości.
Cel i wizja ustawy o sztucznej inteligencji
Głównym celem ustawy o sztucznej inteligencji jest zapewnienie, by systemy sztucznej inteligencji wprowadzane na rynek europejski były bezpieczne i zgodne z obowiązującymi przepisami dotyczącymi praw podstawowych i wartości. Ma ona na celu ustanowienie ram prawnych opartych na poziomie ryzyka stwarzanego przez systemy sztucznej inteligencji, wprowadzając obowiązki proporcjonalne do tego ryzyka. Takie podejście pozwala organom regulacyjnym ograniczać zagrożenia bez hamowania innowacji. Ustawa ma również na celu budowanie zaufania do sztucznej inteligencji, co jest niezbędne do jej powszechnego wdrożenia i zapewnienia długoterminowych korzyści społecznych.
Jak zauważa Nozha Boujemaa: To sposób na regulowanie i kontrolowanie rozwoju oraz wdrażania sztucznej inteligencji, tak aby pozostała zorientowana na człowieka i była wystarczająco godna zaufania dla ludzi, dla planety i dla społeczeństwa.
O raporcie GAIA
Raport GAIA to seria strategicznych analiz i prognoz zorientowanych na człowieka, poświęcona badaniu zmieniających się relacji między sztuczną inteligencją, ludzkością i zrównoważonym rozwojem.
W epoce, w której algorytmy w coraz większym stopniu wpływają na ludzkie doświadczenia, raport GAIA ma na celu wyjście poza sam postęp technologiczny i zastanowienie się, w jaki sposób systemy sztucznej inteligencji można dostosować do zasad etycznych, wartości demokratycznych, godności ludzkiej oraz dobra naszej planety.
W świecie rządzonym przez kod stawiamy na pierwszym miejscu człowieczeństwo.
Finansowanie
Raport GAIA Report został współfinansowany przez Pracodawców RP, których wsparcie umożliwiło jego przygotowanie i publikację.
Jak cytować:
Ciachorowski, D., Kroplewski, R. (2025). Beyond Compliance, GAIA Report, Vol. 1, Global Artificial Intelligence Alliance, ISBN: 978-83-975918-0-6