Nowe podejście w planowaniu zmian

Ustawa o sztucznej inteligencji stanowi wyraźne odejście od wcześniejszych regulacji cyfrowych, takich jak ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO), ustawa o usługach cyfrowych (DSA) oraz ustawa o rynkach cyfrowych (DMA). Podczas gdy instrumenty te skupiały się odpowiednio na ochronie danych osobowych, obowiązkach platform oraz uczciwości rynkowej, ustawa o sztucznej inteligencji jako pierwsza zajmuje się konkretnie projektowaniem, rozwojem, wdrażaniem i nadzorem samych systemów sztucznej inteligencji.

W przeciwieństwie do RODO, które funkcjonuje przede wszystkim w perspektywie indywidualnych praw dotyczących danych, ustawa o sztucznej inteligencji wprowadza model regulacyjny oparty na ryzyku, zakorzeniony w wynikach leżących w interesie publicznym. Rafał Kamiński zauważa, że podejście to wykracza poza proceduralne zabezpieczenia RODO i próbuje ocenić, w jaki sposób systemy sztucznej inteligencji funkcjonują w świecie, czy są one zgodne z prawami podstawowymi, sprawiedliwością społeczną, a nawet stabilnością demokratyczną, czy też je naruszają.

Kolejną istotną różnicą jest skupienie się na przypadkach użycia, a nie na typach danych. RODO reguluje gromadzenie i przetwarzanie danych osobowych niezależnie od stosowanej technologii. Natomiast ustawa o sztucznej inteligencji dotyczy zastosowań systemów sztucznej inteligencji w różnych dziedzinach – zatrudnieniu, edukacji, egzekwowaniu prawa – nakładając surowsze obowiązki tam, gdzie ryzyko jest większe.

Z punktu widzenia konstrukcji legislacyjnej ustawa o sztucznej inteligencji wprowadza również regulację horyzontalną, co oznacza, że ma zastosowanie we wszystkich sektorach i branżach. Kontrastuje to z często specyficznymi dla danego sektora przepisami występującymi we wcześniejszych ustawach. Według Sebastiana Hallenslebena ta struktura horyzontalna pozwala na bardziej spójną wizję regulacyjną, ale wymaga również bardziej elastycznych ram wdrożeniowych na poziomie krajowym.

Wreszcie ustawa uwzględnia wartości i zasady, takie jak przejrzystość, odpowiedzialność i solidność — które wcześniej były omawiane w dokumentach o charakterze niewiążącym, takich jak Wytyczne etyczne dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencji opracowane przez grupę HLEG. W tym przypadku te normy prawa miękkiego przekształcają się w wiążące obowiązki, którym towarzyszą sankcje. To przejście od dobrowolnej etyki do egzekwowalnej zgodności z przepisami jest przez wielu postrzegane jako punkt zwrotny w zarządzaniu cyfrowym.

Podsumowanie i perspektywy

Ustawa o sztucznej inteligencji stanowi coś więcej niż tylko próbę uregulowania przez Europę kwestii sztucznej inteligencji. Odzwierciedla ona głębszą ambicję: ustanowienie globalnego wzorca tego, w jaki sposób potężne technologie powinny być dostosowane do wartości demokratycznych i dobra społecznego. Poprzez klasyfikację ryzyka, zabezpieczenia prawne oraz zaangażowanie na rzecz przejrzystości i etyki ustawa ta określa ramy dla godnej zaufania sztucznej inteligencji.

W niniejszym rozdziale wykazano, że ustawa o sztucznej inteligencji jest wynikiem wieloletniego, wielopoziomowego i wielostronnego zaangażowania. Opiera się ona na zasadach etycznych, dialogach politycznych oraz innowacjach regulacyjnych z całego świata. Eksperci podkreślili zarówno mocne, jak i słabe strony ustawy, chwaląc jej przejrzystość, potencjał budowania zaufania oraz międzynarodowe ambicje, wskazując jednocześnie na luki w zakresie certyfikacji, wdrażania oraz gotowości na przyszłe postępy w dziedzinie sztucznej inteligencji.

Co ważne, ustawa nie rości sobie prawa do posiadania wszystkich odpowiedzi. Należy ją raczej postrzegać jako fundament ewoluującego ekosystemu regulacyjnego – takiego, który musi być nieustannie poddawany przeglądowi, dostosowywany i uzupełniany normami technicznymi, reformami instytucjonalnymi oraz globalną współpracą. Dla czytelnika niniejszy rozdział nie stanowi ostatecznego werdyktu, lecz krytyczny punkt wyjścia do świadomej refleksji nad tym, jak odpowiedzialne zarządzanie sztuczną inteligencją może i powinno wyglądać w praktyce.

GŁÓWNE WNIOSKI

1. Ustawa o sztucznej inteligencji jako przejaw normatywnej suwerenności technologicznej Europy. Ustawa o sztucznej inteligencji to coś więcej niż tylko instrument regulacyjny — jest to celowe zamanifestowanie siły normatywnej UE, mające na celu kształtowanie globalnych standardów etycznego i zrównoważonego rozwoju sztucznej inteligencji. Wzorowana na sukcesie RODO, ustawa o sztucznej inteligencji już teraz wpływa na myślenie regulacyjne w Ameryce Łacińskiej, Afryce i Azji, w tym w jurysdykcjach wykraczających poza bezpośredni zakres UE.

1. Funkcjonalna, ale niekompletna architektura regulacyjna. Ustawa o sztucznej inteligencji wprowadza innowacyjny model zarządzania oparty na ryzyku, skupiający się na kontekście zastosowania, a nie na rodzaju technologii. Chociaż zapewnia to elastyczność interpretacyjną, ujawnia również luki strukturalne – takie jak brak organu certyfikującego dla modeli wysokiego ryzyka, niejasności dotyczące sztucznej inteligencji ogólnego przeznaczenia oraz niedopracowane mechanizmy egzekwowania na poziomie państw członkowskich.

1. Skuteczność będzie mierzona gotowością instytucjonalną i trwałością polityczną. Przyszły wpływ ustawy o sztucznej inteligencji zależy w mniejszym stopniu od jej treści, a w większym od zdolności operacyjnych instytucji UE. Decydujące znaczenie będą miały gotowość organów krajowych, dostępność narzędzi zapewniających zgodność z przepisami dla MŚP oraz zdolność do egzekwowania obowiązków wobec asymetrycznych podmiotów rynkowych. W przyszłości UE musi połączyć jasność regulacyjną z normami technicznymi, zdolnością do reagowania w czasie rzeczywistym oraz politycznie odpornym ekosystemem nadzoru.

O raporcie GAIA

Raport GAIA to seria strategicznych analiz i prognoz zorientowanych na człowieka, poświęcona badaniu zmieniających się relacji między sztuczną inteligencją, ludzkością i zrównoważonym rozwojem. W epoce, w której algorytmy w coraz większym stopniu wpływają na ludzkie doświadczenia, raport GAIA ma na celu wyjście poza sam postęp technologiczny i zastanowienie się, w jaki sposób systemy sztucznej inteligencji można dostosować do zasad etycznych, wartości demokratycznych, godności ludzkiej oraz dobra naszej planety.

W świecie rządzonym przez kod stawiamy na pierwszym miejscu człowieczeństwo.

Finansowanie 

Raport GAIA Report został współfinansowany przez Pracodawców RP, których wsparcie umożliwiło jego przygotowanie i publikację.

Jak cytować: 

Ciachorowski, D., Kroplewski, R. (2025). Beyond Compliance, GAIA Report, Vol. 1, Global Artificial Intelligence Alliance, ISBN: 978-83-975918-0-6